Ὁ ὅσιος πατὴρ ἡμῶν Νεόφυτος ὁ ἔγκλειστος γεννήθηκε κατὰ τὸ ἔτος 1134 στὸ χωριὸ Λεύκαρα τῆς ἐπαρχίας Λάρνακος ἀπὸ εὐσεβεῖς καὶ πτωχοὺς γονεῖς, οἱ ὁποῖοι ὀνομάζονταν Ἀθανάσιος καὶ Εὐδοξία. Σὲ ἡλικία 17 ἐτῶν ὁ Νεόφυτος ἀρραβωνιάσθηκε ἀκούσια ἀπὸ τοὺς γονεῖς του, καὶ διαφεύγοντας κρυφὰ ἀπὸ τὸ χωριό του πῆγε στὴν περίφημη Μονὴ τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου στὸν Κουτζοβένδη, καθὼς ποθοῦσε ἀπὸ παιδὶ τὸν μοναχικὸ βίο. Ἀφοῦ τὸν ἀνακάλυψαν ἐκεῖ μετὰ ἀπὸ λίγο οἱ γονεῖς του, τὸν ἐπανέφεραν στὸ σπίτι τους, μὲ σκοπὸ νὰ τὸν νυμφεύσουν στὴ συνέχεια. Ἀλλὰ ἀφοῦ μετὰ ἀπὸ πολλὲς προσπάθειες ἀκύρωσε τὶς γαμήλιες συμφωνίες ποὺ ἐνήργησαν οἱ γονεῖς του, καὶ πάλιν διαφεύγει κρυφὰ ἀπὸ τὸ χωριό του ὁ Νεόφυτος, ὡς τετρωμένος ἀπὸ θεῖο ἔρωτα, καὶ μεταβαίνει γιὰ δεύτερη φορὰ στὴν ὡς ἄνω Μονὴ τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου. Ἐκεῖ κείρεται μοναχὸς καὶ γιὰ πέντε ἔτη ὑπηρετεῖ στὰ ἀμπέλια τῆς μονῆς, καὶ στὴ συνέχεια γιὰ δύο ἔτη ἀναλαμβάνει τὸ διακόνημα τοῦ παρεκκλησιάρχη, ὁπόταν καὶ ἐκμανθάνει «τὰ πρῶτα τῶν γραμμάτων στοιχεῖα», καὶ ἀποστηθίζει μὲ πολὺ πόθο τὸ ἱερὸ Ψαλτήριο.
Κατόπιν ἀπέρχεται στὴν Παλαιστίνη, γιὰ προσκύνημα τῶν Ἁγίων Τόπων, ὅπου παραμένει γιὰ ἕξι μῆνες. Ἐπειδή, οἰκονομίᾳ Θεοῦ, δὲν βρῆκε κατάλληλο τόπο γιὰ ἀναχωρητικὴ ζωή, ἐπιστρέφει καὶ πάλι στὴν Μονὴ τοῦ Χρυσοστόμου στὴν Κύπρο. Ἀλλά, ἐκκαιόμενος ἀπὸ τὸν ἔρωτα τῆς ἡσυχαστικὴ ζωῆς, μεταβαίνει μέχρι καὶ τὴν Πάφο, ἔχοντας σκοπὸ νὰ ἀναχωρήσει ἀπὸ ἐκεῖ γιὰ τὸ ὄρος Λάτρος τῆς Βιθυνίας στὴν Μικρὰ Ἀσία, γιὰ νὰ ἀσκητέψει ἐκεῖ. Ἐπειδὴ ὅμως οἱ βυζαντινοὶ φύλακες στὴν Πάφο τὸν ἐξέλαβαν σὰν φυγάδα γιὰ κάποια ἐγκληματικὴ πράξη, τὸν φυλάκισαν γιὰ λίγο στὸ φρούριο τῆς πόλης, ἀπὸ ὅπου ἀπελευθερώθηκε μὲ τὴν συνέργεια εὐσεβῶν γνωρίμων του χριστιανῶν.
Τότε ὁ ὅσιος ἀντιλήφθηκε ὅτι δὲν ἦταν θέλημα Θεοῦ νὰ ἀπομακρυνθεῖ ἀπὸ τὴν Κύπρο, γι’ αὐτὸ καὶ ἀπῆλθε σὲ ἕνα ὄρος βόρεια τῆς Πάφου, ὅπου σὲ ἀπόκρημνη πλευρὰ λαξεύει τὸ ἀσκητικό του σπήλαιο, ποὺ καὶ σήμερα σώζεται, δίπλα ἀπὸ τὴν περίφημη Μονὴ στὸ ὄνομά του. Στὸ σπήλαιο αὐτὸ ἐγκλείστηκε τὸ ἔτος 1159, σὲ ἡλικία 25 ἐτῶν, τὸ ὁποῖο καὶ ἀφιέρωσε στὸν τίμιο Σταυρό, προφανῶς ἀπὸ ἀναμνήσεις τῆς Μονῆς Σταυροβουνίου, ποὺ βρίσκεται ἀπέναντι ἀπὸ τὴ γενέτειρα του, τὰ Λεύκαρα. Γι᾽ αὐτὸ καὶ στὴ συνέχεια στὰ ἔργα του ὑπογράφει ὡς «Νεόφυτος μοναχὸς καὶ ἔγκλειστος ὁ Τιμιοσταυρίτης».
Κατὰ τὸ ἔτος 1167 συνέγραψε τὴν πρώτη Τυπικὴν Διαθήκην του, τὴν ὁποία διόρθωσε καὶ συμπλήρωσε κατὰ τὸ 1214. Σὲ ἡλικία 36 ἐτῶν χειροτονήθηκε πρεσβύτερος ἀπὸ τὸν ἐπίσκοπο Πάφου Βασίλειο Κίνναμο, καὶ ἵδρυσε Μονή, δεχόμενος ἀρχικὰ μόνον δέκα ἀδελφούς. Περὶ τὸ 1198, γιὰ νὰ μὴν διαταράσσεται ἡ θεόγνωστος ἡσυχία του, λάξεψε τὴν Ἀνωτέραν Ἐγκλείστραν ἢ Νέαν Σιών, σὲ ὕψος 18 ὀργυιὲς ψηλότερα ἀπὸ τὴν πρώτη. Ὅταν δὲ πλησίαζε νὰ ἀποπερατώσει τὸ ἔργο αὐτό, στὶς 24 Ἰανουαρίου, σώθηκε θαυματουργικὰ ἀπὸ τὴν πτώση μεγάλου βράχου ποὺ ἀποσπάστηκε καὶ παρ᾽ ὀλίγο θὰ τὸν συνέτριβε. Τότε παρακάλεσε τὸν ἀδελφό του Ἰωάννη μοναχό, ἡγούμενο τῆς Μονῆς τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου Χρυσοστόμου Κουτζοβένδη, καὶ συνέθεσε τὴν ἀκολουθία τῆς Θεοσημείας, ὡς εὐχαριστία πρὸς τὸν Χριστὸ καὶ τὴν Παναγία γιὰ τὴν σωστική τους ἐπέμβαση.
Τὸν ἔγκλειστο βίο του ὁ θεοφόρος Νεόφυτος διῆλθε μὲ αὐστηρότατη ἄσκηση καὶ ὑψηλότατη πνευματικὴ θεωρία, καταξιωθεὶς μεγάλων χαρισμάτων τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Παρὰ τὴ μικρὴ κατὰ κόσμον μόρφωσή του, ὁ ὅσιος Νεόφυτος, μέσα ἀπὸ τὴν ἐπιμόνη μελέτη τῶν Γραφῶν καὶ τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας καὶ μὲ τὴν πλούσια ἔλλαμψη τῆς θείας χάριτος, ἀναδείχθηκε σημαίνων ἱερὸς συγγραφέας, ἔχοντας συγγράψει 16 ὁλόκληρα ἔργα, ποὺ δυστυχῶς σήμερα δὲν σώζονται στὸ σύνολό τους. Μὲ τὰ ἔργα του αὐτὰ ἑρμηνεύει κείμενα τῆς Ἁγίας Γραφῆς, ἰδιαίτερα τὸ ἱερὸ Ψαλτήριο, ἐγκωμιάζει δεσποτικὲς καὶ θεομητορικὲς ἑορτὲς καθὼς καὶ πλείστους ὅσους ἁγίους τῆς Ἐκκλησίας, καὶ κατηχεῖ τοὺς μοναχοὺς τῆς συνοδίας του.
Κατὰ τὸ ἔτος 1183 κάλεσε τὸν περίφημο ζωγράφο Θεόδωρο Ἀψευδῆ, ὁ ὁποῖος καὶ ἁγιογράφησε τὶς καὶ σήμερα σωζόμενες στὴν Ἐγκλείστρα θαυμάσιας τέχνης τοιχογραφίες.
Ὁ ἅγιος Νεόφυτος κοιμήθηκε εἰρηνικὰ κατὰ τὴν 12η Ἀπριλίου τοῦ ἔτους 1219 καὶ τάφηκε σὲ λάρνακα, τὴν ὁποία ὁ ἴδιος εἶχε λαξεύσει ἐντὸς τοῦ βράχου τῆς πρώτης Ἐγκλείστρας του.
Ἡ Μονὴ τοῦ Ἁγίου αὐξήθηκε σὲ ἀριθμὸ μοναχῶν ἐνῷ ὁ Ἅγιος ἀκόμη ζοῦσε, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν κοίμηση του, καὶ ἐπεκτάθηκε κατὰ καιροὺς καὶ κτηριακά, λαμβάνοντας μὲ Σιγιλλιώδη Πατριαρχικὰ Γράμματα τὸ προνόμιο τοῦ Σταυροπηγίου.
Ὁ τάφος τοῦ ὁσίου, ποὺ λησμονήθηκε ἀπὸ τοὺς μεταγενέστερους, ἀνασκάφηκε μὲ θεία πρόνοια κατὰ τὸ ἔτος 1750 ἀπὸ ἕνα μοναχὸ ποὺ ἀναζητοῦσε θησαυρό, ὁπόταν καὶ ἔγινε ἡ ἐκταφὴ καὶ ἀνακομιδὴ τῶν ἱερῶν του λειψάνων στὸ καθολικὸ τῆς Μονῆς, ὅπου καὶ σήμερα φυλάσσονται τὰ πλεῖστα ἀπὸ αὐτά, μάλιστα ἡ ἱερά του κάρα, ἡ ὁποία ἐκπέμπει ἄρρητη εὐωδία.
Ἡ μνήμη του τελεῖται τρεῖς φορὲς τὸν χρόνο, δηλαδὴ στὶς 12 Ἀπριλίου, ἡμέρα τῆς κοιμήσεώς του, στὶς 28 Σεπτεμβρίου, ἡμέρα τῆς ἀνακομιδῆς τῶν ἱερῶν του λειψάνων, καὶ στὶς 24 Ἰανουαρίου, ἡμέρα τῆς θαυμαστῆς ἐκ θανάτου διάσωσης του, ἤτοι τῆς Θεοσημείας.
Πρόσφατα, μὲ τὴ μέριμνα τῆς ἱερᾶς βασιλικῆς καὶ σταυροπηγιακῆς Μονῆς τοῦ Ἁγίου Νεοφύτου, ἔχει ὁλοκληρωθεῖ ἀπὸ ἐπιστημονικὸ ἐπιτελεῖο ἡ κριτικὴ ἔκδοση τῶν σωζομένων ἔργων τοῦ ὁσίου.
