Ἀρχιμανδρίτου Φωτίου Ἰωακεὶμ
Ὁ Κύπριος ὅσιος Ἀναστάσιος ὁ Σιναΐτης (21 Ἀπριλίου)
Ὁ Κύπριος στὴν καταγωγὴ ὅσιος πατὴρ ἡμῶν Ἀναστάσιος ὁ Σιναΐτης [1] ὑπῆρξε μία μεγάλη πατερικὴ μορφὴ τοῦ 7ου αἰ., ποὺ μὲ τὴ ζωὴ καὶ τὸ ἔργο του σφράγισε ἀνεξίτηλα τὴν ἐποχή του. Μάλιστα τὸ πλούσιο συγγραφικό του ἔργο, πέραν τῆς θεολογικῆς του ἀξίας, ἀποτελεῖ πολύτιμη προσφορὰ στὴν ἱστορία τῆς Μέσης Ἀνατολῆς τοῦ 7ου αἰ., μὲ τὶς περιλαμβανόμενες σ᾽ αὐτὸ σημαντικὲς ἱστορικὲς ἀναφορές, συχνὰ μοναδικὲς καὶ ἄγνωστες ἀπὸ ἀλλοῦ.
Σύμφωνα μὲ τὰ πορίσματα τῆς σύγχρονης ἔρευνας, ποὺ ἐδῶ παραθέτουμε [2], ὁ ὅσιος γεννήθηκε στὴν Ἀμαθοῦντα τῆς Κύπρου [3] περὶ τὰ 620-630, καὶ ἔζησε στὴ νεανική του ἡλικία τὰ φοβερὰ γεγονότα τῶν δύο πρώτων κατὰ τῆς Κύπρου ἀραβικῶν ἐπιδρομῶν (649 καὶ 650) [4]. Μετὰ τὸ 650 βρίσκεται ἐνταγμένος ὡς κληρικὸς στὴν ἐπισκοπὴ Ἀμαθοῦντος, ὑποτακτικὸς καὶ συνεργὸς τοῦ ἁγίου ἐπισκόπου Ἀμαθοῦντος Ἰωάννου (β´ μισὸ 7ου αἰ.) [5]. Κατὰ τὴ δεκαετία τοῦ 650 ἀναχωρεῖ ἀπὸ τὴν Κύπρο καὶ ἐγκαθίσταται γιὰ ἕνα διάστημα στὰ Ἱεροσόλυμα, στὸ Ὄρος τῶν Ἐλαιῶν. Μεταβαίνει κατόπιν στὸ ὄρος τοῦ Λιβάνου καὶ στὴ συνέχεια, κατὰ τὴ δεκαετία τοῦ 660, ἐγκαταβιώνει στὸ ὄρος Σινᾶ μαζὶ μὲ τὸν συνοδοιπόρο του ὅσιο Στέφανο τὸν Κύπριο [6]. Κατὰ τὴν περίοδο ἐγκατάστασής του στὸ Σινᾶ, ἡγούμενος ἦταν ὁ θεοφόρος πατὴρ ἡμῶν Ἰωάννης τῆς Κλίμακος, στὸ πρόσωπο τοῦ ὁποίου ὁ Ἀναστάσιος ἀναφέρεται μὲ θαυμασμὸ καὶ ἰδιαίτερο σεβασμό.
Στὴ μονή, ὡς μαθητὴς τοῦ ὁσίου Ἰωάννου, ὁ Ἀναστάσιος διακόνησε ὡς ὑπεύθυνος τοῦ νοσοκομείου, ὅπου νοσηλεύονταν, τόσο μοναχοί, ὅσο καὶ προσκυνητές. Σύμφωνα μὲ τὴ σιναϊτικὴ παράδοση, ὁ Ἀναστάσιος ἔζησε ἀρχικὰ ἐπὶ δύο ἔτη στὴν κεντρικὴ μονὴ καί, ἀργότερα, σὲ ἐξαρτηματικὰ τῆς μονῆς ἡσυχαστήρια στὴν εὐρύτερη πέριξ ἔρημο, ὡς ὑποτακτικὸς πλέον τοῦ ὁσίου μοναχοῦ Ἐπιφανίου Σιναΐτου τοῦ Ἐγκλείστου [7]. Σὲ ἀπροσδιόριστο χρόνο —ἴσως πρὶν τὴ μετάβασή του στὸ Σινᾶ— ὁ Ἀναστάσιος χειροτονήθηκε πρεσβύτερος.
Κατὰ τὴ δεκαετία τοῦ 690 εἶναι ἤδη γηραιὸς καὶ συγκαταλέγεται στοὺς σημαίνοντες Σιναΐτες πατέρες, ἔχοντας καὶ ἕνα ὑποτακτικό. Παρόλο τὸ προχωρημένο τῆς ἡλικίας του, δὲν παραμένει στὴ μονὴ τοῦ Σινᾶ, ἀλλὰ ταξιδεύει στὴ Συροπαλαιστίνη (Δαμασκό, Ἱεροσόλυμα), καθὼς καὶ στὴν Αἴγυπτο (Βαβυλώνα), ἐπιδεικνύοντας ποιμαντικὴ φροντίδα καὶ διαλεκτικὴ δράση, μὲ στόχο τὴν πνευματικὴ στήριξη καὶ προφύλαξη τῶν χριστιανῶν μὲ τὶς ἐπικίνδυνες νέες συνθῆκες ποὺ δημιουργήθηκαν στὶς παραμεσόγειες αὐτὲς χῶρες μετὰ τὴν ἀραβική τους κατάληψη. Τὰ ἴχνη του χάνονται στὶς ἀρχὲς τοῦ 8ου αἰ., ὁπόταν προφανῶς ἐκοιμήθη ἐν Κυρίῳ. Ἡ μνήμη του τελεῖται στὶς 21 Ἀπριλίου [8].
Τὰ ἔργα τοῦ ὁσίου Ἀναστασίου διέπουν ποικίλες κατευθύνσεις. Σ᾽ αὐτὰ διακρίνεται γενικὰ ὁ πολεμικὸς χαρακτήρας (ἔργα κατὰ τῶν μονοθελητῶν, τῶν Ἰουδαίων, κατὰ τοῦ Ἰσλάμ), ἡ κηρυγματικὴ διάσταση (ὁμιλίες πρὸς λαϊκοὺς ἐκτὸς τοῦ Σινᾶ) καὶ ἡ εὐρύτερη ποιμαντική του ἀνησυχία. Στὰ αὐθεντικά του ἔργα, πέραν τῶν ποικίλων του Ὁμιλιῶν, περιλαμβάνονται ὁ Ὁδηγός, οἱ περίφημες Ἐρωταποκρίσεις καὶ οἱ Ψυχωφελεῖς Διηγήσεις του.
[1] Ἡ σχετικὴ πρὸς τὸ πρόσωπο καὶ τὸ ἔργο τοῦ ὁσίου Ἀναστασίου τοῦ Σιναΐτου βιβλιογραφία τυγχάνει ἀρκετὰ ἐκτεταμένη καὶ ἐκφεύγει τοῦ παρόντος ἡ πλήρης παράθεσή της. Ἐνδεικτικὰ παραπέμπουμε στὰ ἑξῆς: Τὰ ἔργα του (γνήσια καὶ ἀμφιβαλλόμενα) στὴν CPG III καὶ Supplement, ἀρ. 7745-7782. Ἀναθεώρηση τῶν ἐν λόγῳ ἔργων στὴν ἱστοσελίδα τοῦ Kuehn, Clement A., Anastasios of Sinai (τελευταία ἀναβάθμιση 23.10.2016)· Binggeli, Andrè, Anastase le Sinaïte. Récits sur le Sinaï et Récits utiles à l’ âme. Edition, traduction, commentaire, Thèse de doctorat de l’ Université Paris-Sorbonne (Paris IV), 2001, δίτομη ἀνέκδοτη εἰσέτι διδακτορικὴ διατριβή, σσ. 330-362· Uthemann, K.-H., «Anastasius the Sinaite», Di Bernandino, A. (ἐπιμ.), Patrology. The Eastern Fathers from the Council of Chalcedon (451) to John of Damascus (†750), Cambridge 2006, σσ. 313-316· «Anastasios of Sinai», ODB I, σσ. 87-88. Περαιτέρω βλ. στὶς ἐφεξῆς ὑποσημειώσεις.
[2] Ὑπεύθυνα βιογραφικὰ στοιχεῖα μὲ ἀναφορὰ στὴ βιβλιογραφία στά: Binggeli, Andrè, «Anastasius of Sinai», A Bibliographical History, Volume 1 (600- …), (ἐκδ.) halshs.archives-ouvertes.fr (2009), σσ. 191-200· Munitiz, Joseph, S. J., Anastasios of Sinai Questions and Answers, CCT 7, «Introduction», (ἐκδ.) Brepols, Turnhout 2011· Flusin, Bernard, «Αναστάσιος ο Σιναΐτης (Αμαθούς, περ. 630-Σινά, περ. 700)», ΜΟΧΕ 2, σσ. 399-400.
[3] Τὴν καταγωγή του μαρτυρεῖ ὁ ἴδιος ὁ ὅσιος Ἀναστάσιος στὸ ἔργο του Διηγήματα ψυχωφελῆ καὶ στηρικτικὰ (βλ. στὴ συνέχεια). Τὰ 18 Διηγήματα τῆς σειρᾶς C περιλαμβάνονται καὶ στὸν κώδ. Vatic. Gr. 2592 (11ου αἰ.), ἀπὸ ὅπου τὰ ἐξέδωσε αὐτοτελῶς ὁ Heid, Stefan, «Die C-Reihe erbaulicher Erzählungen des Anastasios vom Sinai im Codex Vaticanus Graecus 2592», Orientalia christiana periodica, Roma, 74 (2008), σσ. 71-114. Τὸ Διήγημα C-18 (μὴ καταχωρισμένο εἰσέτι, οὔτε στὴν BHG, οὔτε στὴν CPG), ποὺ ὑπάρχει καὶ στὸν ὡς ἄνω κώδ. Vatic. Gr. 2592, φ. 135v (σ. 114 τῆς ἐν λόγῳ ἔκδοσης), τιτλοφορεῖται ὡς ἑξῆς: «Ὅτι δὲ πολλάκις καὶ αὐτοὶ οἱ δαίμονες αἰδοῦνται τὴν ἀρχιερωσύνην, ἄκουσον ὠφελιμωτάτης διηγήσεως ἐν τῇ ἐμῇ πατρίδι Ἀμαθοῦντι γεγενημένης».
[4] Ἐκτενῶς γιὰ τὶς ἀραβικὲς αὐτὲς κατὰ τῆς Κύπρου ἐπιδρομὲς μὲ ἀναφορὰ στὴ βιβλιογραφία βλ. στό: Ἰωακείμ, Φώτιος, ἀρχιμανδρίτης, Οἱ ἀρχιεπίσκοποι Σαλαμίνος–Κωνσταντίας τῆς Κύπρου (4ος-10ος αἰ.). Τόμ. Α. Βίος, ἁγιότητα, ἔργα, (ἐκδ.) Θεομόρφου, Λευκωσία Κύπρου 2023, σσ. 173-180.
[5] Τὰ σχετικὰ πρὸς τὸ πρόσωπο τοῦ ἁγίου ἐπισκόπου Ἀμαθοῦντος Ἰωάννου βλ. στό: Ἰωακείμ, Φώτιος, ἀρχιμανδρίτης, «Οἱ γνωστοὶ ἐπίσκοποι Ἀμαθοῦντος τῆς Κύπρου κατὰ τὴ βυζαντινὴ περίοδο. (Ἀναθεώρηση τῶν σχετικῶν Καταλόγων)», Κυπριακαὶ Σπουδαὶ [=ΚΣ], ΟΔ´ (2010), σσ. 73-79.
[6] Ὁ ὅσιος τοῦτος Στέφανος ὁ Σιναΐτης, κατὰ τὴ μαρτυρία τοῦ ἁγίου Ἀναστασίου τοῦ Σιναΐτου, ποὺ μᾶς διέσωσε λίγα στοιχεῖα γι᾽ αὐτόν, ὑπῆρξε εἰρηνικώτατος, μέτοχος Ἁγίου Πνεύματος καὶ κοσμημένος μὲ κάθε ἀρετή, ὑπέμεινε δὲ μὲ μεγάλη καρτερία ὀδυνηρὴ ἀσθένεια πρὶν κοιμηθεῖ ἐν εἰρήνῃ. Ἡ μνήμη του τελεῖται μετὰ πάντων τῶν Σιναϊτῶν ἁγίων τὴν Τετάρτη τῆς Διακαινησίμου ἑβδομάδας. Τὴ σχετικὴ Διήγησιν τοῦ ὁσίου Ἀναστασίου ἀπὸ τὸ ἔργο του Ἀναστασίου ταπεινοῦ μοναχοῦ διηγήσεις διάφοροι περὶ τῶν ἐν Σινᾷ ἁγίων πατέρων (CPG 7758A.28=BHG 1448p) βλ. στὴν ἔκδοση τοῦ Nau, F., «Le texte grec de récits du moine Anastase sur les saints pères du Sinaï», OC 2 (1902), ἀρ. XXVIII, σ. 76. Περαιτέρω βλ. σχετικὰ στά: PMBZ 4, ἀρ. 6963, σσ. 218-219 καί, Ἱερὰ Μονὴ καὶ Ἀρχιεπισκοπὴ Σινᾶ, Σύναξις Πάντων τῶν Σιναϊτῶν Ἁγίων, (ἐκδ.) Ἵδρυμα Ὄρους Σινᾶ, Ἀθῆνα 1998, σ. 191.
[7] Βλ. σχετικὴ Διήγησιν στὸ ἔργο: Ἀναστασίου ταπεινοῦ μοναχοῦ διηγήσεις διάφοροι περὶ τῶν ἐν Σινᾷ ἁγίων πατέρων, CPG 7758A.21.
[8] SynaxEcclCon, 617.26–618.31.
